Leidraad
Digitale technologie
die het leren verbetert
Acht aanbevelingen voor het basisonderwijs
en het secundair onderwijs
Leidraad
Digitale technologie
die het leren verbetert
Acht aanbevelingen voor het basisonderwijs
en het secundair onderwijs
Febe Demedts, Rani Van Schoors, Ruth Boelens,
Peter Dejonckheere, Fien Depaepe
In opdracht van
04
Leidraad Digitale technologie die het leren verbetert
W EG WIJS
Tekstkaders
In de gekleurde tekstkaders vind je extra informatie.
De blauwe kaders vertellen je meer over wetenschappelijke
achtergronden, de informatie in de paarse kaders is
meer praktisch van aard.
05
IN H O U D
Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 06
Aanbevelingen samengevat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 08
1. Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.1. Wat begrijpen we onder digitale technologie?
1.2. Waarom digitale technologie integreren?
1.3. Een brede leidraad
1.4. Vier thema’s voor sterker leren met digitale technologie
1.5. Randvoorwaarden op schoolniveau: beleid, ondersteuning en infrastructuur
1.6. Hoe zit het met AI en digitale technologie?
2. Aanbevelingen
1. Versterk cognitieve leeruitkomsten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2. Versterk motivatie en betrokkenheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
3. Ondersteun specifieke noden doelgericht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
4. Stem af op de ontwikkelingsfase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
5. Benut visualisatie en immersie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
6. Geef effectieve digitale feedback . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7. Kies technologie leerdoelgericht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
8. Investeer in gerichte professionalisering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
Verklarende woordenlijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Referenties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
06
Leidraad Digitale technologie die het leren verbetert
Beste lezer
Welkom bij onze leidraad ‘Digitale technologie’.
Met deze leidraad willen we leerkrachten,
schoolleiders, pedagogisch begeleiders, leraren
opleiders en andere onderwijsprofessionals
ondersteunen om digitale technologie doordacht
in te zetten in het basis- en secundair onderwijs.
Waarom een leidraad?
Als kenniscentrum wil Leerpunt de onderwijspraktijk
versterken met inzichten uit wetenschappelijk onder
zoek. Een van de manieren waarop we dit doen, is via
‘leidraden’. Dit zijn praktische gidsen die gefundeerde
aanbevelingen en bruikbare tips bieden voor de klas- en
schoolpraktijk. Ze richten zich op leraren, schoolleiders,
zorgcoördinatoren, pedagogisch begeleiders, leraren
opleiders en andere onderwijsprofessionals uit het
basis- en secundair onderwijs.
Een leidraad is géén handboek dat stap voor stap
voorschrijft wat je moet doen. In het onderwijs bestaat
immers zelden één aanpak die in elke klas en voor elke
leraar werkt. Verschillende situaties vragen nu eenmaal
om verschillende werkwijzen. Het is de bedoeling dat
een leidraad inspireert, uitdaagt en uitnodigt tot reflectie
en professionele dialoog binnen schoolteams. Op die
manier ondersteunt en stimuleert de leidraad scholen
om weloverwogen keuzes te maken bij het vormgeven
van hun onderwijspraktijk.
Daarnaast ziet Leerpunt een leidraad als een krachtig
hulpmiddel om samenwerking tussen onderwijs
professionals te stimuleren. Door verschillende expertises
samen te brengen, streven we ernaar de onderwijs
kwaliteit duurzaam te vergroten.
Waarom deze leidraad over digitale technologie?
De thema’s van onze leidraden spelen rechtstreeks in
op de kernprioriteiten van het Vlaamse onderwijsveld.
Leerkrachten en schoolleiders geven aan dat ze meer
houvast zoeken bij thema’s die cruciaal zijn voor kwa
liteitsvol onderwijs. Deze noden zijn gebundeld in de
kennisagenda van Leerpunt.
Digitale technologie kwam daaruit naar voren als thema
waarvoor een grote behoefte aan wetenschappelijk
geïnformeerde kennis én praktische vertaling bestaat.
De leidraad ‘Digitale technologie’ bundelt de meest
recente en relevante nationale en internationale
onderzoeksbevindingen rond dit onderwerp en beant
woordt de centrale vraag: Hoe kunnen onderwijspro
fessionals, op basis van wetenschappelijk onderbouwde
inzichten, digitale technologie doordacht inzetten bij
leerlingen in het basis- en secundair onderwijs – en dit
in uiteenlopende contexten?
De leidraad is opgebouwd rond vier centrale thema’s
die samen richting geven aan het gebruik van digitale
technologie in scholen: Leeruitkomsten, Leerlingen,
VO O R W O O R D
LEESTIP
De leidraden van Leerpunt
De leidraden hebben als doel om te inspireren en uit te nodigen tot reflectie
en professionele dialoog binnen schoolteams. Op die manier ondersteunt en
stimuleert de leidraad scholen om weloverwogen keuzes te maken bij het
vormgeven van hun onderwijspraktijk.
Sinds het voorjaar van 2025 worden de leidraden stelselmatig gepubliceerd
op de website van Leerpunt. Ook de leidraad die je nu in handen hebt.
Leidraden Leerpunt
leerpunt.be
07
Digitale technologie, en Integratie. Binnen elk thema
worden concrete aanbevelingen geformuleerd, telkens
aangevuld met voorbeelden en richtinggevende vragen
die scholen kunnen ondersteunen om het gebruik van
digitale technologie doordacht te plannen.
Hoe komt een leidraad tot stand?
Een leidraad ontwikkelen is een zorgvuldig proces in
meerdere fasen, waarbij zowel onderzoekers als onaf
hankelijke beoordelaars betrokken zijn. Het traject start
met een overheidsopdracht die Leerpunt uitschrijft.
Onafhankelijke organisaties kunnen vervolgens voor
stellen indienen; Leerpunt ontwikkelt de leidraden dus
niet zelf.
Een onafhankelijke beoordelingscommissie evalueert
de voorstellen. De organisatie die het beste voorstel
indient en voldoet aan de kwaliteitscriteria, krijgt de
opdracht toegewezen. Voor deze leidraad over digitale
technologie werd samengewerkt met onderzoekers van
de KU Leuven en Hogeschool VIVES.
Het ontwikkelproces voor deze leidraad kende meer
dere stappen. Eerst werd een meta-review uitgevoerd
van bestaand onderzoek naar effectieve interventies
voor digitale technologie. Daarbij bouwden we voort
op inzichten van de Britse Education Endowment
Foundation (EEF), die onderwijsprofessionals via prak
tische toolkits toegang biedt tot onderwijsonderzoek.
Daarnaast zijn ook recente reviews en studies meege
nomen. Om de aanbevelingen concreet en toepasbaar
te maken, werden praktijkvoorbeelden verzameld
via focusgesprekken met elf Vlaamse scholen en één
leersteuncentrum. Deze voorbeelden illustreren hoe
scholen digitale technologie doelgericht inzetten en
verhogen de praktische bruikbaarheid en herkenbaar
heid van de leidraad.
De leidraad is geschreven door het team onderzoekers
van KU Leuven en Hogeschool VIVES met expertise in
digitale technologie. Een panel van nationale en inter
nationale experts evalueerde de leidraad op weten
schappelijke kwaliteit, praktijkrelevantie en toeganke
lijkheid voor Vlaamse onderwijsprofessionals.
Na afronding werd de leidraad voorgelegd aan de
wetenschappelijke en gebruikerscommissie van
Leerpunt, die finaal beslist of deze voldoet aan de
kwaliteitsnormen. Uiteindelijk heeft al dit werk geresul
teerd in deze leidraad waarin we wetenschappelijke en
praktijkgerichte informatie op een toegankelijke manier
presenteren.
Veel lees- en leerplezier!
Team Leerpunt
“Leidraden leiden onderwijsprofessionals via
onderbouwde aanbevelingen naar praktische tips
en aanpakken voor de klaspraktijk.”
Nieuwsbrief
leerpunt.be
LEESTIP
Schrijf je in op onze nieuwsbrief
Via onze nieuwsbrieven blijf je op de
hoogte van de nieuwste publicaties,
oproepen tot nieuwe leidraden, onder
zoeksprojecten of samenwerkingen.
Inschrijven kan via onze website.
08
Leidraad Digitale technologie die het leren verbetert
A A N B E V ELING EN S A M EN G E VAT
Deze leidraad formuleert acht aan
bevelingen die gebruikt kunnen
worden door leraren, pedagogisch
begeleiders, lerarenopleiders en
andere onderwijsprofessionals om
het potentieel van hun technologie
gebruik volledig te benutten.
Deze aanbevelingen zijn geclusterd
in vier thema’s. Per aanbeveling
zijn verder één of meerdere richt
vragen geformuleerd, die scholen
en leerkrachten kunnen helpen om
doordacht om te gaan met digitale
technologie in de klas of op school.
Hiernaast vind je een eerst overzicht
van de thema’s met bijhorende richt
vragen voor de onderwijspraktijk.
Vervolgens vind je een samenvatting
van de acht aanbevelingen.
09
Aanbevelingen samengevat
Thema 1: Leeruitkomsten
Aanbeveling 1
Gebruik digitale technologie om cognitieve leer
uitkomsten van leerlingen te ondersteunen.
Op welke manier kan digitale technologie bijdragen aan
begrip, kennisverdieping en probleemoplossend leren?
Aanbeveling 2
Gebruik digitale technologie om niet-cognitieve
leeruitkomsten te ondersteunen.
Wanneer kan digitale technologie motivatie, betrok
kenheid en andere niet-cognitieve leeruitkomsten
versterken?
Thema 2: Leerlingen
Aanbeveling 3
Zet digitale technologie doelgericht in om leerlingen
met specifieke onderwijsnoden of ongelijke start
kansen te ondersteunen in hun leerproces.
Hoe kan digitale technologie het leerproces van leerlin
gen met specifieke onderwijsnoden ondersteunen?
Hoe kan digitale technologie compenseren voor onge
lijke startkansen?
Aanbeveling 4
Kies digitale technologie die aansluit bij de leeftijd en
de ontwikkelingsfase van leerlingen.
Hoe beïnvloeden de leeftijd en ontwikkelingsfase van
leerlingen de effectiviteit van digitale technologie in het
onderwijs?
Thema 3: Doordacht digitale technologie kiezen
Aanbeveling 5
Neem de mogelijkheden van visualisatietools en
immersieve technologie onder de loep.
Hoe kunnen visualisatietools het leren ondersteunen?
Hoe kan immersieve technologie, zoals XR, het leren
ondersteunen?
Aanbeveling 6
Onderzoek de mogelijkheden voor het geven van
digitale feedback.
Hoe kan geautomatiseerde feedback het leren
ondersteunen?
Welke meerwaarde kan AI-gegenereerde feedback
bieden voor het leerproces?
Thema 4: Integratie
Aanbeveling 7
Kies doordacht voor digitale technologie op basis van
leerdoelen.
Vervangt digitale technologie bestaande lespraktijken
of vult ze die aan?
Hoe lang, hoe intens en hoe frequent moet ik digitale
technologie gebruiken?
Hoe kan de aandacht van leerlingen worden vastgehou
den en digitale afleiding worden beperkt?
Aanbeveling 8
Kies voor effectieve vormen van professionalisering
op maat.
Welke competenties zijn nodig om digitale technologie
te integreren?
Welke professionaliseringsmogelijkheden ondersteunen
de integratie van digitale technologie?
10
Leidraad Digitale technologie die het leren verbetert
4
Kies digitale technologie die
aansluit bij de leeftijd en de
ontwikkelingsfase van leerlingen.
y Gebruik bij jongere leerlingen vooral visuele steun,
directe feedback en gestructureerde oefening.
y Zet bij oudere leerlingen technologie in die aansluit
bij abstract denken, zelfsturing en samenwerking.
→Lees hierover meer op pagina 29
1
Gebruik digitale technologie om
cognitieve leeruitkomsten van
leerlingen te ondersteunen.
y Activeer leerlingen cognitief met digitale technologie.
Dit kan hun cognitieve leeruitkomsten versterken,
zoals begripsvorming, kennisverdieping en probleem
oplossend denken.
y Gebruik technologie voor zowel ondersteuning als
extra uitdaging.
y Combineer technologie met duidelijke instructie en
begeleiding om basiskennis te structureren en het
leren te ondersteunen.
y Kies toepassingen die interactie, exploratie en feed
back bieden mogelijk maken. De impact van digitale
technologie is dan het grootst.
→Lees hierover meer op pagina 20
2
Gebruik digitale technologie om
niet-cognitieve leeruitkomsten te
ondersteunen.
y Zet technologie in om motivatie, betrokkenheid, leer
houding, zelfvertrouwen en zelfsturing te versterken.
y Gebruik technologie doelgericht in werkvormen die
leerlingen actief betrekken, autonomie geven en
samenwerking stimuleren.
→Lees hierover meer op pagina 23
3
Zet digitale technologie doelgericht
in om leerlingen met specifieke
onderwijsnoden of ongelijke
startkansen te ondersteunen in
hun leerproces.
y Bied extra houvast met herhaling, visuele steun en
directe feedback.
y Gebruik technologie om differentiatie te versterken
en leerlingen op eigen tempo en niveau te laten
werken. De leerkracht krijgt zo ook meer ruimte voor
gerichte ondersteuning.
y Zet digitale middelen in om drempels te verlagen en
inclusie en gelijke kansen te bevorderen.
y Compenseer (een deel van) de achterstanden bij
leerlingen met minder gunstige thuissituaties of
anderstalige leerlingen.
→Lees hierover meer op pagina 25.
11
Aanbevelingen samengevat
5
Neem de mogelijkheden van
visualisatietools en immersieve
technologie onder de loep.
y Gebruik visualisatietools om abstracte leerstof
concreter en begrijpelijker te maken.
y Zet immersieve technologie in om authentieke
leerervaringen te creëren.
y Blijf openstaan voor andere digitale technologieën
die leren versterken.
→Lees hierover meer op pagina 33
8
Kies voor effectieve vormen van
professionalisering op maat.
y Zorg voor voldoende ondersteuning om technologie
krachtig in te zetten.
y Vermijd stress en onzekerheid door in te zetten op
opleiding en professionalisering.
y Gebruik kaders zoals DigCompEdu en initiatieven
zoals het Digiplan om competenties te ontwikkelen
en technologie doelgerichter in te zetten.
→Lees hierover meer op pagina 40
6
Onderzoek de mogelijkheden voor
het geven van digitale feedback.
y Zet geautomatiseerde feedback in om leerlingen
onmiddellijk inzicht te geven in hun prestaties.
y Geef meer dan alleen juist/fout-feedback.
y Vul digitale of AI-gegenereerde feedback aan met
andere vormen van feedback door de leerkracht.
→Lees hierover meer op pagina 36
7
Kies doordacht voor digitale
technologie op basis van
leerdoelen.
y Kies technologie bewust in functie van de leerdoelen.
y Gebruik technologie doordacht: let op intensiteit,
frequentie en duur.
y Zorg voor een evenwicht tussen digitale en niet-
digitale activiteiten.
y Beperk digitale afleiding en bewaak de aandacht van
leerlingen.
→Lees hierover meer op pagina 38
12
Leidraad Digitale technologie die het leren verbetert
13
Inleiding
1.1. Wat begrijpen we onder digitale
technologie?
‘Digitale technologie’ verwijst in deze leidraad naar alle
elektronische systemen, apparaten en software die
digitale informatie verwerken en worden ingezet om
leren en onderwijzen te ondersteunen en te versterken.
Dit omvat zowel hardware (zoals laptops, tablets, inter
actieve borden en robotica) als software en digitale
toepassingen (zoals leerplatformen, simulaties, adap
tieve oefenprogramma’s, AI-tools en immersieve tech
nologie).1 In deze leidraad ligt de nadruk niet op digitale
technologie als doel op zich, maar als middel om het
leren en onderwijzen te ondersteunen.
1.2. Waarom digitale technologie
integreren?
Digitale technologie biedt tal van mogelijkheden voor
het onderwijs. Ze kan informatie visueel ondersteunen,
processen stimuleren, concepten verduidelijken, leer
lingen op afstand met elkaar verbinden, leeromgevingen
personaliseren, leerkrachten inzichten verschaffen over
het leerproces van leerlingen en noem maar op. Toch
is het effect ervan op leren niet altijd eenduidig.
Onderzoek wijst erop dat digitale toepassingen niet
automatisch leiden tot betere leeruitkomsten bij
leerlingen.2
Verschillende studies tonen aan dat digitale technologie
een positief effect kan hebben op de leeruitkomsten
van leerlingen, maar enkel als ze doelgericht en gepast
wordt ingezet. 3 Ook tonen studies aan dat de grootte
van de effecten sterk kan variëren. De impact kan
betrekking hebben op cognitieve leeruitkomsten (zoals
leerwinst), niet-cognitieve leeruitkomsten (zoals moti
vatie of zelfvertrouwen) en op efficiëntie (bijvoorbeeld
tijdwinst).
Voorbeelden van mogelijke toepassingen van digitale
technologie zijn:
het gebruik van instructievideo’s om leerinhouden
voor leerlingen te verduidelijken; 4
digitale technologie voor remediëring, zoals adap
tieve software die extra ondersteuning biedt aan
leerlingen met specifieke noden; 5
1. Inleiding
interactieve leerplatformen die feedback geven
tijdens het leerproces; 6
simulaties die abstracte of complexe begrippen
tastbaar kunnen maken; 7
educatieve spellen en programmeeromgevingen om
kennis en vaardigheden in te oefenen. 8
De boodschap die voortkomt uit deze studies is niet
dat de digitale technologie op zichzelf de effectiviteit
bepaalt, maar wel de mate waarin deze aansluit bij de
beoogde leeruitkomsten, de kenmerken van de leren
den, de aanpak van de leerkracht en het ontwerp van
de leeromgeving. 9 Met andere woorden, de digitale
technologie zelf bepaalt niet hoe effectief leerlingen
leren, maar het is de manier waarop ze wordt gebruikt
die ertoe doet. Zo zal één enkele digitale technologie
nooit de meest geschikte zijn voor elke onderwijs
situatie.10 Het is daarom belangrijk dat de technologie
past binnen een goed doordachte en doelgerichte
onderwijsaanpak. Wat bijvoorbeeld werkt om basis
kennis of vaardigheden in te oefenen, zoals dril- en
oefensoftware, is niet per se geschikt om inzicht te
verdiepen of om transfer te stimuleren.11
1.3. Een brede leidraad
Deze leidraad dient ter ondersteuning bij het maken
van doordachte keuzes over het gebruik van digitale
technologie in de les, klas of school. Ze helpt om kri
tisch stil te staan bij het waarom en hoe van digitale
technologie.
We hebben er bewust voor gekozen om geen onder
scheid te maken tussen doelgroepen (bijvoorbeeld
enkel voor leerkrachten kleuteronderwijs, lager
onderwijs of secundair onderwijs) bij de voorbeelden
of illustraties. De bedoeling is dat elke leerkracht zelf
de transfer kan maken naar zijn of haar eigen context,
leerlingen en schoolomgeving.
De voorbeelden uit de praktijk in deze leidraad zijn in
de eerste plaats bedoeld om te inspireren, niet om als
norm te dienen. Er bestaan ongetwijfeld andere voor
beelden buiten deze leidraad die even waardevol zijn of
mogelijk beter aansluiten bij specifieke contexten.
14
Leidraad Digitale technologie die het leren verbetert
Is digitale technologie het actieve ingrediënt? 25
In onderzoek naar digitale techno
logie wordt vaak nagegaan of leer
lingen die via digitale technologie
ondersteund worden meer vooruit
gang boeken dan leerlingen die les
krijgen zonder dergelijke technolo
gie. Daarbij wordt onterecht uitge
gaan dat digitale technologie het
actieve ingrediënt is dat het leren
beïnvloedt. 26 In een klein aantal
studies wordt het effect van digitale
ondersteuning direct vergeleken
met dezelfde inhoud aangeboden via
een niet-digitale aanpak.
Een voorbeeld is het onderzoek naar
de effectiviteit van een spelgeba
seerde leesinterventie ABRA die
gericht is op het ondersteunen van
beginnende lezers. 27
De studie vergeleek drie groepen
leerlingen:
y De eerste groep werkte met de
digitale versie van ABRA.
y De tweede groep kreeg een
vergelijkbare inhoud via pen en
papier, aangevuld met materialen
zoals magnetische letters en
kaarten.
y Een derde groep volgde enkel
het traditionele leesonderwijs
(controlegroep).
Elke activiteit in het digitale pro
gramma werd afgestemd op een
gelijkaardige niet-digitale variant
(‘gematcht’). De gebruikte verhalen,
woordenschat, vragen, woorden
en letterklanken waren met andere
woorden inhoudelijk identiek. Het
enige verschil tussen beide expe
rimentele groepen was dus het
gebruikte medium (digitaal versus
niet-digitaal).
Leerlingen in de digitale ABRA-groep
en de niet-digitale groep maakten
een vergelijkbare vooruitgang, en
beide groepen maakten meer voor
uitgang dan leerlingen in de con
trolegroep. Dit voorbeeld toont aan
dat de inhoud van de interventie,
die zorgvuldig is ontworpen door
experts in leesontwikkeling, belang
rijker is dan de gebruikte digitale
technologie. Men zou kunnen stellen
dat de didactische aanpak om lezen
te ondersteunen het ‘actieve ingre
diënt’ in het project was, en dus niet
de digitale technologie op zich.
15
Inleiding
We houden ook rekening met de grote verschillen in
digitale competenties tussen leerkrachten. Deze lei
draad wil laagdrempelig zijn en ruimte geven om stap
voor stap te groeien in het gebruik van technologie. Het
uitgangspunt is dat iedereen iets kan meenemen: een
idee, een werkvorm of een digitale technologie die kan
bijdragen aan de eigen klaspraktijk.
Met deze leidraad willen we:
Aansluiten bij een concrete onderwijsbehoefte.
Digitale technologie inzetten in de klas of op school
is maar zinvol wanneer ze inspeelt op een duidelijke
nood of onderwijsbehoefte. De huidige leidraad kan
leerkrachten helpen om die nood af te bakenen en
kritisch na te gaan of digitale technologie effectief
een meerwaarde kan bieden.
De leerkracht versterken in plaats van vervangen.
Digitale technologie kan helpen om uitleg of instruc
ties te verduidelijken, leerlingen doelgerichter te
laten oefenen met de leerstof of sneller en gerichter
feedback te geven. Maar digitale technologie ver
vangt de leerkracht niet, ze kan de leerkracht wel
versterken of ondersteunen
Aandacht vragen voor vorming en ondersteuning
van de leerkracht.
Nieuwe digitale tools inzetten, vraagt gerichte onder
steuning en de nodige opleiding van leerkrachten.
Zonder een goede voorbereiding levert het inzetten
van digitale technologie vaak (te) weinig op. De
leidraad maakt leerkrachten alert voor wat er nodig
is om digitale technologie te laten werken in de
klaspraktijk.
Focussen op toekomstgericht onderwijs.
Door digitale technologie doordacht in te zetten,
bouwen scholen en leerkrachten mee aan een sterker
en eigentijds onderwijs waarin leerlingen actief en
betrokken zijn en op hun eigen niveau kunnen leren.
Scholen kunnen de leidraad ook gebruiken als inspiratie
bron voor studiedagen, teamoverleg of bij het uitwerken
van professionaliseringstrajecten. Ook voor leerlingen
die actief zijn in de schoolraad of voor ouders die lid zijn
van de ouderraad kan deze leidraad verhelderend zijn.
Tenslotte beïnvloedt digitale technologie zowel het
leren in de klas als de communicatie en samenwerking
met ouders. Digitale kanalen zoals leerplatformen,
berichtensystemen of digitale agenda’s kunnen dit
partnerschap versterken, op voorwaarde dat er duide
lijke afspraken worden gemaakt zodat de communicatie
helder en ondersteunend blijft. Meer hierover kan je
ook lezen in de Leidraad ‘Samenwerken met ouders’
van Leerpunt.
1.4. Vier thema’s voor sterker leren met
digitale technologie
Om de impact van digitale technologie op het onderwijs
te begrijpen, is het belangrijk om zicht te krijgen op
onderliggende factoren die de effectiviteit bepalen. 12
Een recente meta-review, die de bevindingen van
meerdere meta-analyses heeft samengebracht, bracht
vier centrale thema’s naar voren die samenhangen
met de effectiviteit van digitale technologie in onder
wijscontexten. 13 We lichten hieronder de vier thema’s
– die elkaar deels overlappen – kort toe. De thema’s
worden in de leidraad verder uitgewerkt volgens onder
staande volgorde. Deze volgorde sluit ook aan bij het
didactisch handelen van de leerkracht. (zie Figuur 1)
BETER LEREN MET DIGITALE TECHNOLOGIE
LEERUITKOMSTEN
Welke
leeruitkomsten wil
ik bereiken?
LEERLINGEN
Wat is de
beginsituatie van
mijn leerlingen?
DIGITALE
TECHNOLOGIE
Welke
mogelijkheden
heeft de digitale
technologie?
INTEGRATIE
Hoe pak ik
dit aan in
de praktijk?
Figuur 1. Vier centrale thema’s die samenhangen met de effectiviteit van digitale technologie in onderwijscontexten
16
Leidraad Digitale technologie die het leren verbetert
Autonomie en schoolbrede afstemming: twee pijlers van een sterk ICT-beleid
Uit focusgesprekken blijkt dat een
gezamenlijke aanpak in de praktijk
niet altijd vanzelfsprekend is. Veel
leerkrachten erkennen het belang
van digitale technologie, maar erva
ren verschillen in de manier waarop
dit wordt aangepakt op school.
Sommige leerkrachten hechten veel
belang aan autonomie en willen zelf
kunnen bepalen welke digitale tech
nologie zij selecteren en hoe zij die
in hun klaspraktijk inzetten. Andere
leerkrachten vragen net meer
afstemming en duidelijke afspraken.
Dat kan gaan over bijvoorbeeld:
y licenties en toegang tot digitale
tools;
y ondersteuning door
ICT-coördinatoren;
y afspraken rond laptops en gebruik
in de klas;
y ondersteuning voor kwetsbare
leerlingen.
De spanning die soms wordt erva
ren tussen individuele keuzes en
schoolbrede afspraken toont het
belang aan van goed overleg binnen
het schoolteam. Digitale didactiek
ontstaat immers in samenspraak
met collega’s, ondersteund door een
gedeelde visie en een op die visie
afgestemde organisatie. Een goed
ICT-beleid biedt daarvoor een kader,
zonder dat het de professionele
autonomie van leerkrachten in de
weg staat.
ICT-beleidsplan en teamgerichte ICT-coördinatie
In de leidraad ‘Digitale technologie die het leren verbe
tert’ ligt de focus op de didactische integratie van digi
tale technologie in de klas. We gaan dus niet uitgebreid
in op de bouwstenen en randvoorwaarden van een
ICT-beleidsplan.
Wil men een ICT-beleidsplan voor de school opstellen,
maar is het onduidelijk hoe daaraan te beginnen? Of
heeft de school al een ICT-beleidsplan, maar is het van
belang om na te gaan waar nog verbeterpunten liggen?
Dan is de ICT-beleidsplanner 28 een goed vertrekpunt.
ICT-beleidsplanner
vlaanderen.be
Hieronder vernoemen we enkele websites met waardevol
materiaal over onderwerpen die verband houden met
het ICT-beleidsplan:
Actieplan cybersecurity voor
het Vlaamse onderwijs
vlaanderen.be
Het opstellen van een
mediawijsheidsbeleid
op schoolniveau
mediawijs.be
Doordachte keuzes maken bij
het aankopen van educatieve
tools
europeanschoolnetacademy.eu
Digitale technologie rendeert pas wanneer individuele klaspraktijken
aansluiten bij een schoolbrede visie. Heldere afspraken over tools,
ondersteuning en infrastructuur creëren rust en duidelijkheid. Binnen dat
kader blijft professionele autonomie essentieel, maar ze wordt gedragen
door overleg en gezamenlijke doelgerichtheid.
17
Inleiding
Thema 1: Leeruitkomsten
De effectiviteit van digitale technologie wordt best
bekeken in het licht van de nagestreefde leerdoelen.
Digitale technologieën kunnen bijdragen aan cognitieve
leeruitkomsten. Daarnaast kunnen digitale technologieën,
wanneer ze bijvoorbeeld worden ingezet in autonomie
bevorderende werkvormen, ook positieve effecten
hebben op sociaal, emotioneel en motivationeel vlak.
Bovendien kan digitale technologie helpen om het leer
proces efficiënter te maken, bijvoorbeeld door automa
tische feedback of het verzamelen van leerresultaten.
Het is dus van belang dat digitale technologie doel
gericht wordt gekozen en afgestemd op wat men als
leerkracht wil bereiken.
Thema 2: Leerlingen
Naast de leerdoelen is het van belang om te kijken
naar wie de digitale technologie gebruikt. De begin
situatie, vaardigheden en behoeften van leerlingen zijn
bepalend voor de effectiviteit van digitale technologie.
Sommige leerlingen hebben meer baat bij digitale tech
nologie die extra structuur, herhaling of begeleiding
biedt. Voor leerlingen met leerproblemen of een lagere
sociaaleconomische status (SES) kan digitale tech
nologie een belangrijke hefboom zijn, omdat ze extra
ondersteuning of ondersteuning op maat kan bieden,
die thuis niet altijd beschikbaar is.
Thema 3: Digitale technologie
De keuze voor digitale technologie hangt dan weer
samen met de kwaliteiten en functies van de gebruikte
digitale technologie. Eigenschappen zoals adaptiviteit,
interactieve elementen, duidelijke feedback en visuele
ondersteuning maken een digitale technologie vaak
krachtiger. Digitale technologieën die instructies
afstemmen op het niveau van de leerling en hen actief
laten meedenken, zijn doorgaans effectiever dan digi
tale technologie die vooral passief gebruik vraagt, zoals
enkel klikken of kijken.
Thema 4: Integratie
Ten slotte stellen we de vraag hoe een leerkracht dit
alles kan realiseren in de praktijk. Digitale techno
logie kan een positief effect uitoefenen wanneer ze
doordacht wordt geïntegreerd in de klaspraktijk. Zoals
eerder aangegeven is het niet de technologie zelf die
het verschil maakt, maar hoe de digitale technologie
wordt vormgegeven en hoe ze wordt ingezet in een
breder geheel van onderwijs- en leeractiviteiten. Zo’n
gerichte aanpak vraagt om voldoende ondersteuning
voor leerkrachten. Dus ook professionalisering en het
uitwisselen van relevante ervaringen zijn van belang om
tot goede keuzes te kunnen komen.
1.5. Randvoorwaarden op schoolniveau:
beleid, ondersteuning en
infrastructuur
De vier thema’s die in de leidraad centraal staan,
richten zich vooral op het klasniveau en de rol van de
leerkracht. Toch volstaat een bepaalde aanpak in de
klas niet altijd om de impact van digitale technologie
ten volle te realiseren. Een belangrijke randvoorwaarde
is een doordacht ICT-beleid. 14 Scholen die duidelijke
keuzes maken over het waarom, hoe en wat van digitale
technologie hebben een grotere kans dat deze techno
logie daadwerkelijk een meerwaarde betekent voor het
leren van hun leerlingen. Zonder een helder plan voor
ondersteuning en integratie is de kans veel kleiner dat
digitale technologie een positieve impact zal hebben.15
Een sterk ICT-beleid vertrekt vanuit gedeelde doelen:
Waarom wil de school inzetten op bepaalde digitale
technologieën?
Welke leerdoelen worden ermee ondersteund?
Welke visie heeft het team op effectief digitaal leren?
Zodra het duidelijk is waarom en hoe de school wil
inzetten op (bepaalde) digitale technologieën, kan een
school nagaan of ze daar ook voldoende capaciteit voor
heeft. 16
Die capaciteit omvat onder andere:
tijd en middelen om digitale technologie te
integreren;
professionaliseringstrajecten voor leerkrachten;
ondersteuning bij technische en pedagogische
vragen;
een betrouwbare en toegankelijke infrastructuur
(bijvoorbeeld netwerkverbinding, onderhoud …).
Het ‘e-capacitymodel’ biedt hiervoor een bruikbaar
kader: het wijst op de nood aan afstemming tussen
infrastructuur, visie, leerkrachtcompetenties en school
organisatie om tot effectieve en duurzame integratie te
kunnen komen. 17
18
Leidraad Digitale technologie die het leren verbetert
“AI verwijst naar op machines gebaseerde systemen die,
op basis van door mensen gedefinieerde doelstellingen,
voorspellingen kunnen maken, aanbevelingen kunnen
formuleren of beslissingen kunnen nemen die invloed
uitoefenen op reële of virtuele omgevingen. AI-systemen
gaan interactie aan met ons en grijpen in op onze
omgeving, hetzij rechtstreeks, hetzij onrechtstreeks.
Vaak lijken ze autonoom te functioneren en kunnen ze
hun ‘gedrag’ aanpassen door te leren van de context.”
(Vertaald uit: UNICEF 2021, p. 16)22
Op basis van de eerder vermelde meta-review werd
duidelijk dat er voorlopig nog weinig concrete resulta
ten beschikbaar zijn uit meta-analyses over AI. Hoewel
AI als digitale technologie al een lange geschiedenis
kent, worden studies naar de effectiviteit ervan op leer
uitkomsten pas recent gepubliceerd. 23 Daarom werd AI
niet expliciet opgenomen in de review die aan deze lei
draad ten grondslag ligt. Tegelijk vraagt de toenemende
aandacht voor AI dat we opdrachten en evaluatie in het
onderwijs herdenken, én dat we leerlingen voorberei
den op een kritisch en verantwoord gebruik van deze
technologie. 24
Waar relevant trachten we daarom wel te verwijzen naar
mogelijkheden die AI te bieden heeft.
Verder vind je aan het einde van deze leidraad een
begrippenlijst met korte toelichtingen bij belangrijke
termen. Zo kan je snel terugvinden wat met specifieke
begrippen wordt bedoeld.
1.6. Hoe zit het met AI en digitale
technologie?
Met de komst van ChatGPT won artificiële intelligentie
(AI) de laatste jaren aan populariteit in het onderwijs.
Die verhoogde interesse is te wijten aan de vele veron
derstelde voordelen. Net als andere digitale technologie
kan AI een positieve invloed hebben op leeruitkom
sten. 18 Het biedt mogelijkheden om leerstof en les
materiaal te personaliseren en kan zowel leerlingen als
leerkrachten ondersteunen door inzicht te geven in wat
er zich tijdens een leerproces afspeelt. 19
AI omvat bovendien een brede waaier aan toepassingen
die veel verder gaan dan enkel de generatieve modellen
zoals ChatGPT of Copilot. Ook minder recente of minder
opvallende vormen van AI vinden steeds vaker hun
weg naar het onderwijs. Denk bijvoorbeeld aan auto
matische vertaalsystemen, adaptieve leerplatformen
die zich aanpassen aan het niveau van de leerling of
digitale technologie die automatisch feedback geeft op
schrijfopdrachten.
Hoewel de belangstelling voor AI toeneemt, blijft het
definiëren ervan een uitdaging. De snelle technologi
sche ontwikkelingen maken het steeds moeilijker om
precies af te bakenen welke toepassingen wel of niet
onder AI vallen. 20 Onderzoekers verwijzen vaak naar
onderstaande definitie van UNICEF. 21 Deze definitie
onderstreept hoe breed AI-technologie kan zijn en
maakt duidelijk dat AI-systemen niet volledig autonoom
opereren, maar steeds door mensen gestuurd worden:
Digitale technologie is geen doel op zich, maar een middel om leren
te versterken. Haar impact hangt af van duidelijke leerdoelen,
doordachte integratie en voldoende ondersteuning. Niet de
aanwezigheid van technologie maakt het verschil, maar de manier
waarop ze aansluit bij leerlingen, leerkrachten en schoolbeleid.
19
2. Aanbevelingen
In dit hoofdstuk formuleren we acht aanbe
velingen met betrekking tot de vier eerder
beschreven thema’s: Leeruitkomsten, Leer
lingen, Digitale technologie en Integratie.
Bij elk thema worden de aanbevelingen
beschreven en worden een of meerdere
richtvragen beantwoord die scholen en leer
krachten kunnen helpen om doordacht om
te gaan met digitale technologie in de klas of
op school. Toelichting geven we op basis van
onderzoek, waaruit we relevante inzichten en
wetenschappelijke bevindingen samenvatten.
Om de aanbevelingen nog meer concreet en
herkenbaar te maken, werden voorbeelden
of illustraties uit de praktijk van Vlaamse
scholen toegevoegd. We sluiten elke aan
beveling af met een korte conclusie waarin
de kernpunten van de aanbeveling worden
opgesomd.
20
Leidraad Digitale technologie die het leren verbetert
Aanbeveling 1
Gebruik digitale technologie om
cognitieve leeruitkomsten van leerlingen
te ondersteunen
Richtvraag
Op welke manier kan digitale technologie
bijdragen aan begrip, kennisverdieping en
probleemoplossend leren?
Cognitieve leeruitkomsten verwijzen naar wat leerlingen
leren op het vlak van kennis (dit is begrip, kennisver
dieping en probleemoplossend leren). Het gaat dan om
begrijpen, analyseren, logisch denken, nieuwe inzichten
opbouwen of kennis toepassen in nieuwe contexten.
Onderzoek toont dat digitale technologie deze pro
cessen kan versterken, vooral wanneer de technologie
leerlingen actief betrekt en uitnodigt tot interactie.
In plaats van op een passieve manier informatie op te
nemen (bijvoorbeeld het bekijken van een kennisclip),
kunnen leerlingen via digitale technologie ook worden
gestimuleerd om hun voorkennis te activeren (bijvoor
beeld door integratie van interactieve vragen) of zelf op
verkenning te gaan (bijvoorbeeld door een simulatie uit
te voeren in een technologie-verrijkte leeromgeving).
Zo geeft onderzoek aan dat computerondersteunde
instructie het leerrendement kan vergroten bij wis
kunde wanneer leerlingen cognitief worden geacti
veerd, zoals bijvoorbeeld bij het modelleren van denk
processen en strategieën, begeleid zelfstandig leren,
samenwerkend leren. 29
Thema 1: Leeruitkomsten
Een eerste thema betreft
Leeruitkomsten. Digitale technologie
kan leerresultaten versterken op
voorwaarde dat ze goed aansluit
bij de leeromgeving. Digitale tech
nologie kan bijdragen aan zowel
cognitieve leeruitkomsten (zoals
kennis en inzicht) als niet-cognitieve
leeruitkomsten (zoals motivatie en
betrokkenheid). Denk aan digitale
technologieën zoals simulaties,
dynamische leersoftware, virtual
reality (VR) (zie verder), edu
catieve spellen of robotica, die
leerprocessen telkens op verschil
lende manieren kunnen ondersteu
nen. We bekijken twee aanbevelin
gen: gebruik digitale technologie om
(1) de cognitieve leeruitkomsten van
leerlingen te ondersteunen en (2)
hun niet-cognitieve leeruitkomsten
te versterken.
Op die manier bouwt men aan:
y Begripsvorming.
Digitale technologie kan vaak abstracte concepten
visualiseren en tastbaar maken. Animaties, inter
actieve diagrammen of simulaties helpen leerlingen
om een diepgaander begrip te ontwikkelen. Denk
aan een dynamisch geometrieprogramma dat
laat zien wat er gebeurt als een parameter wordt
veranderd, iets wat met pen en papier moeilijker
inzichtelijk gemaakt wordt.
y Kennisverdieping.
Digitale technologie kan het eenvoudiger maken om
kennis op verschillende manieren toe te passen. Zo
kunnen leerlingen de stelling van Pythagoras leren
inoefenen aan de hand van wiskundige vraagstukken,
maar ook in realistische 3D-contexten via simulaties
of VR. De digitale technologie creëert een uitdaging
voor sterkere leerlingen en bevordert transfer van
kennis naar nieuwe of complexere situaties. 30
y Probleemoplossende vaardigheden.
Programmeertools, educatieve games of robotica-
activiteiten kunnen leerlingen uitdagen om pro
blemen te analyseren, strategieën te bedenken en
oplossingen bij te sturen. Ze stimuleren planmatig
denken, het nemen van beslissingen en het omgaan
met fouten, vaardigheden die ook buiten de school
relevant zijn. 31
21
Aanbeveling 1: Versterk cognitieve leeruitkomsten
Studies tonen aan dat er bij jongere leerlingen een
verband bestaat tussen het inzetten van digitale tech
nologie en cognitieve leerwinst. Zo blijkt dat het gebruik
van educatieve robots bij lagereschoolkinderen leidt
tot verbeteringen in programmeren, logisch redeneren
en probleemoplossend denken. 32 De digitale technolo
gie (zoals Bee-Bot, LEGO Mindstorms, Thymio, Dash &
Dot, mBot of Ozobot) daagt leerlingen immers uit om
problemen actief op te lossen, logisch na te denken en
samen te werken. Tegelijk blijft directe instructie voor
deze leeftijdsgroep belangrijk voor het goed overbren
gen van basiskennis of het structureren van complexe
leerstof. Zeker bij beginnende of kwetsbare leerlingen is
begeleid ontdekkend leren effectiever dan zuiver ont
dekkend leren. 33 Voor sterkere leerlingen kan digitale
technologie dan weer extra mogelijkheden bieden om
verder te verkennen, complexere taken uit te voeren of
zelfstandig op onderzoek te gaan.
In welke mate cognitieve leerprocessen effectief wor
den ondersteund door digitale technologie wordt ook
bepaald door het type technologie dat men kiest. 34
Digitale toepassingen die leerlingen actief laten rede
neren, experimenteren en reflecteren hebben meer
impact dan toepassingen die veeleer passieve oefening
stimuleren. Interactieve, adaptieve toepassingen zoals
simulaties, virtuele labs en intelligente oefenprogramma’s
versterken gemakkelijker begripsvorming omdat ze
complexe concepten visueel kunnen maken, directe
feedback kunnen geven of zich kunnen aanpassen aan
het niveau van de leerling.
Denk bijvoorbeeld aan software die laat zien wat er
verandert als men een variabele of parameter wijzigt
of die stapsgewijze hulp biedt bij het oplossen van
een probleem. Passieve tools daarentegen, zoals een
voudige oefenprogramma’s die enkel aangeven of een
antwoord goed of fout is, bieden minder ondersteu
ning voor denken en begrip. Zeker wanneer ze niet of
onvoldoende aansluiten bij de lescontext of wanneer er
weinig ondersteuning is door de leerkracht, kunnen ze
zelfs een negatief effect hebben. 35
Digitale technologie versterkt cognitieve leeruitkomsten wanneer ze actief
denken uitlokt. Toepassingen die leerlingen laten redeneren, experimenteren
en reflecteren, ondersteunen begripsvorming en probleemoplossend
leren. Het effect hangt niet af van de tool zelf, maar van de mate waarin ze
cognitieve activatie en gerichte feedback mogelijk maakt.