Leidraad
Onderwijs vanuit
hoge verwachtingen
Effectieve interventies tegen
onderwijsachterstanden in het basisonderwijs
Verdiepende info
Effecten uit onderzoek
Praktijkvoorbeeld
Zelf aan de slag
Tekstkaders
In de gekleurde tekstkaders vind je extra informatie. De groene, roze en blauwe kaders vertellen je meer over
wetenschappelijke achtergronden, de informatie in de licht- en donkerpaarse kaders is meer praktisch van aard.
Toelichting
Colofon
Auteurs originele Nederlandse leidraad
Linda van den Bergh, Melissa van Amerongen, Renald Gunsch, Marike Timmermans, Anneke Timmermans
Auteurs hertaling
Stijn Coussement – lector en onderzoeker Hogeschool VIVES, dr. Peter Dejonckheere, lector en onderzoeker Hogeschool VIVES
Expertgroep
Ruud Lelieur (Universiteit Antwerpen), Esther Gheyssens (UGent en Schoolmakers), Michiel Wils (Thomas More Hogeschool),
Henk De Reviere (Pedagogische begeleidingsdienst Katholiek Onderwijs Vlaanderen), Werner Ryckaert (Pedagogische
begeleidingsdienst GO!), Sven Van Grembergen (Basisschool Ursulinen, Mechelen), An Verbruggen (Basisschool O.L.V. van
de Ham, Mechelen), Caroline Van Driessche (Katholiek basisonderwijs, Oudenaarde), Julie Seeuws (KBO Eine, Oudenaarde),
Dieter Lauwers (Vrije Lagere Oefenschool Windekind, Vorselaar)
Gelieve te verwijzen naar deze publicatie als
Coussement, S. & Dejonckheere, P. (2024). Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen. Stichting Leerpunt. Hertaling van
Van den Bergh, L., Van Amerongen, M., Gunsch, R., Timmermans, M. & Timmermans, A. (2021). Leidraad Onderwijs vanuit hoge
verwachtingen. Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek..
Creative Commons Licentie
Naamsvermelding-NietCommercieel (CC BY-NC)
Deze licentie staat ieder toe dit werk te downloaden, hergebruiken, herpubliceren, delen met anderen, afgeleide werken
te maken en er verder op te werken zolang dit gebeurt met een correcte naamsvermelding en dit voor niet-commerciële
doeleinden wordt gebruikt.
Publicatie en depotnummer
Januari 2025 - Update: maart 2025 (versie 2)
D/2025/16382/01
Vormgeving & lay-out: Graphixpoint & Magelaan
Met steun van de Vlaamse Overheid
Laat jij ons weten wat je vindt van deze leidraad?
Scan de QR-code en geef jouw mening!
Inhoudstafel
Voorwoord
p. 4
Aanbevelingen samengevat
p. 6
Inleiding
p. 10
Aanbeveling 1: Wees je bewust van je verwachtingen van leerlingen
p. 18
Aanbeveling 2: Wees je bewust van de manieren waarop je
p. 24
je verwachtingen communiceert naar leerlingen
Aanbeveling 3: Groepeer flexibel
p. 30
Aanbeveling 4: Stel heldere leerdoelen
p. 38
Aanbeveling 5: Zorg voor een positief klasklimaat
p. 46
Aanbeveling 6: Benut de kracht van het team
p. 54
Meer lezen over hoge verwachtingen
p. 66
Referentielijst
p. 69
Voorwoord
Beste lezer
Welkom bij onze leidraad ‘Onderwijs vanuit
hoge verwachtingen’ waarbij leerkrachten,
schoolleiders, pedagogisch begeleiders,
lerarenopleiders en andere onderwijs
professionals worden aangemoedigd om de
lat hoog te leggen en de leerlingen te be-
geleiden in het proces om die lat te halen.
Waarom leidraden?
Als kenniscentrum is het hoofddoel van
Leerpunt om de onderwijspraktijk te ver-
sterken via wetenschappelijke inzich-
ten. Een van de manieren waarop dit zal
gebeuren, is via ‘leidraden’. Deze gidsen
leiden leraren, schoolleiders, zorgcoördi-
natoren, pedagogisch begeleiders, leraren-
opleiders en andere onderwijsprofessionals
uit het basisonderwijs via onderbouwde
aanbevelingen naar praktische tips en aan-
pakken die in de klas kunnen werken. In
elke leidraad wordt de verzamelde kennis
op een praktische en toegankelijke manier
verzameld.
De leidraad is geen handboek, waarin stap
voor stap staat beschreven hoe je als onder
wijsprofessional te werk moet gaan. In het
onderwijs is er zelden of nooit één zalig
makende aanpak die altijd in alle klassen
en voor alle leraren werkt. Verschillende
situaties vragen om verschillende werk
wijzen. De leidraad zou wel moeten aanzet-
ten tot reflectie en professionele gesprek-
ken binnen schoolteams en stimuleert zo
om weloverwogen keuzes te maken in het
ontwikkelen van klaspraktijk.
Leerpunt streeft er ook naar samenwerking
tussen onderwijsprofessionals bevorderen,
waarbij hun professionele expertise vanuit
verschillende rollen bijdraagt aan het
verhogen van de onderwijskwaliteit.
Waarom een leidraad over
hoge verwachtingen?
De leidraden gaan in op onderwerpen die
leraren en schoolleiders belangrijk vinden
voor kwaliteitsvol onderwijs. Het zijn onder
werpen waarover zij graag meer kennis wil-
len en houvast zoeken. Leerpunt bundelde
de prioriteiten van het Vlaamse onderwijs-
veld in de kennisagenda (zie leerpunt.be/
kennisagenda). Ook hoge verwachtingen
kwam daarbij naar voren als een thema
waarover een grote nood aan kennis
bestaat.
"Leidraden leiden
onderwijsprofessionals via
onderbouwde aanbevelingen
naar praktische tips en aan-
pakken voor de klaspraktijk."
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Voorwoord
De
leidraad
‘Onderwijs
vanuit
hoge
verwachtingen’ is gebaseerd op het meest
recente en relevante nationale en inter-
nationale onderzoek over hoge verwach-
tingen. De samengebrachte informatie uit
onderzoek richt zich specifiek op de vraag:
‘Hoe kan je als leraar werken vanuit hoge
verwachtingen voor álle leerlingen?’
Hoe komt een leidraad
tot stand?
De ontwikkeling van een leidraad is een
proces met verschillende fases, waarbij niet
alleen onderzoekers maar ook onafhankelijke
beoordelaars zijn betrokken. Het proces
start met de publicatie van een overheids-
opdracht door Leerpunt. Onafhankelijke
organisaties worden uitgenodigd om een
voorstel in te dienen. Leerpunt ontwikkelt de
leidraden dus niet zelf.
De ingediende voorstellen worden beoor-
deeld door een onafhankelijke commissie.
Wie aan de gestelde standaard voldoet
en de beste beoordeling ontvangt, mag
de opdracht uitvoeren. Voor de leidraad
‘Onderwijs vanuit hoge verwachtingen’ was
dat Hogeschool Vives.
De organisatie die de gunning won, kan de
leidraad beginnen ontwikkelen. Het proces
kan verschillen van leidraad tot leidraad.
Voor deze leidraad rond hoge verwachtin-
gen was het een hertaling. De leidraad werd
oorspronkelijk uitgewerkt in opdracht van
de Nederlandse organisatie NRO (Nationaal
Regieorgaan Onderwijsonderzoek) en werd
geschreven door commissies bestaande uit
leraren, zorgcoördinatoren, schoolleiders,
lerarenopleiders, lectoren en wetenschap-
pers. Het hertalen van de leidraad houdt in
dat deze door de onderzoekers wordt aan-
gepast naar de Vlaamse onderwijscontext.
Dit gebeurde onder begeleiding van diverse
praktijk- en wetenschappelijke experten
om zowel de relevantie en toegankelijkheid
voor Vlaamse onderwijsprofessionals als de
wetenschappelijke kwaliteit te waarborgen.
Na ontwikkeling wordt de leidraad voor
gelegd aan de wetenschappelijke en
gebruikerscommissie van Leerpunt. Zij be-
slissen finaal of de leidraad aan de gestelde
kwaliteitscriteria van Leerpunt voldoet.
Ten slotte wordt de leidraad vormgegeven
in de huisstijl van Leerpunt waarbij de
wetenschappelijke
en
praktijkgerichte
informatie aantrekkelijk en toegankelijk
wordt weergegeven.
Leidraden worden vanaf voorjaar 2025
regelmatig gepubliceerd op de website van
Leerpunt. Via de nieuwsbrieven kan je op
de hoogte blijven van de nieuwste publi-
caties of oproepen tot nieuwe leidraden,
onderzoeken of projecten. Inschrijven kan
via de website.
Veel lees- en leerplezier!
Team Leerpunt
Leerpunt.be/leidraden
Leerpunt.be/nieuwsbrief
“Hoe kan je als leraar
werken vanuit hoge
verwachtingen voor álle
leerlingen?”
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Voorwoord
Leerkrachten vormen verwachtingen van leerlingen. Welke verwachtingen dat
zijn, hangt af van de leerling, de leerkracht en de context van de school en klas.
Wees alert op stereotiepe beelden die je als leerkracht hebt van leerlingen. Die
beelden beïnvloeden soms onbewust en onbedoeld de verwachtingen die je van
ze hebt.
Eerdere prestaties zijn de beste bron om verwachtingen op te baseren, maar soms
reflecteren deze lage verwachtingen van andere leerkrachten. Wees hier alert op.
Lees hier meer over op pagina 18.
Leerkrachten communiceren hun verwachtingen op verschillende manieren,
verbaal en non-verbaal. Leerlingen zijn zeer gevoelig voor non-verbale signalen.
Leerlingen voelen onmiddellijk aan of een leerkracht wel of niet in hem gelooft.
Reflecteer op de manieren waarop leerlingen verwachtingen kunnen aflezen.
Denk aan oogcontact, het soort opdrachten dat je als leerkracht geeft of het type
feedback.
Onderzoek of je taalgebruik en non-verbale communicatie impliciet of expliciet
je verwachtingen van individuele leerlingen uitstraalt.
Ga na of er verschillen in het team zijn in hoe jullie verschillende leerlingen
benaderen. Bijvoorbeeld leerlingen die goed presteren en leerlingen die minder
goed presteren.
Lees hier meer over op pagina 24.
Wees je bewust van je verwachtingen van leerlingen
Wees je bewust van de manieren waarop je
verwachtingen communiceert naar leerlingen
Aanbevelingen samengevat
Deze leidraad doet zes aanbevelingen die kunnen gebruikt worden door leraren, pedago-
gisch begeleiders, lerarenopleiders en andere onderwijsprofessionals om het beste uit al hun
leerlingen te halen. Hieronder vind je een samenvatting van de zes aanbevelingen. Lees de
volledige leidraad via leerpunt.be/leidraden/hoge-verwachtingen.
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Aanbevelingen samengevat
Vaste niveaugroepen kunnen eraan bijdragen dat lage of
hoge verwachtingen zichzelf waarmaken. Het is daarom
belangrijk om zoveel mogelijk flexibel te groeperen.
Wees je ervan bewust dat niveaugroepen een psycho-
logisch effect van labeling kunnen hebben, zowel op de
leerling als op de leerkracht.
Als je werkt met niveaugroepen, evalueer de samenstelling
ervan dan regelmatig door je verwachtingen te toetsen en
bij te stellen.
Zorg ervoor dat alle leerlingen een rijk en uitdagend aan-
bod krijgen. Heterogeen groeperen helpt om leerlingen die
minder sterk presteren uit te dagen. Zij kunnen zich aan
anderen optrekken.
Lees hier meer over op pagina 30.
Heldere doelen maken verwachtingen duidelijk. Deze
moeten uitdagend zijn voor alle leerlingen, waarbij onder-
steuning stelselmatig wordt afgebouwd
Heldere doelen kunnen zorgen voor kwaliteitsbesef. Door
helder te formuleren welke kwaliteit er verwacht wordt,
kan het leerproces gericht in kaart worden gebracht en
kan er gericht feedback gegeven worden op maat van de
leerling.
Toon succes: laat zien hoe een succesvolle opdracht eruit-
ziet (bijvoorbeeld door goede voorbeelden van andere leer-
lingen te tonen), zodat leerlingen zien dat zelfs uitdagende
opdrachten ook voor hen haalbaar zijn.
Werken vanuit leerdoelen in combinatie met goede
feedback geeft ook leerlingen die lager presteren meer
controle en autonomie over hun leren.
Lees hier meer over op pagina 38.
Groepeer flexibel
Stel heldere leerdoelen
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Aanbevelingen samengevat
In een positief klasklimaat durven leerlingen fouten te maken en
zijn ze gemotiveerd om te leren en om succesvol te zijn op het
voor hem of haar passende niveau.
Zorg voor constructieve relaties in de klas, en beschouw de klas
als een gemeenschap waarin het gaat om samenwerking, niet
om competitie.
Om de relatie met leerlingen te bevorderen is een proactief én
een reactief klasmanagement nodig. Hoe beter je voorbereid
bent op de feedback die je kan geven op het leerproces of je
reactie op wangedrag, hoe beter. Een goede voorbereiding staat
ook toe om wangedrag op een neutralere manier het hoofd te
kunnen bieden.
Betrek (groot)ouders en/of verzorgers bij het onderwijs.
Lees hier meer over op pagina 46.
Zorg voor een positief klasklimaat
Op scholen waar teams vertrouwen hebben in het eigen kunnen,
presteren leerlingen beter. Dit wordt collective efficacy genoemd.
Evalueer samen hoe er gesproken wordt over leerlingen en
onderwijs.
In teams met een hoge collective efficacy gaan gesprekken vaker
over het leren van de leerlingen dan over het uitvoeren van lessen.
Voer professionele dialoog over (of vanuit) de bedoeling van het
onderwijs en geef elkaar positieve, collegiale feedback.
Schoolleiders, directeurs of het beleidsteam spelen een cruciale
rol bij het creëren van een constructieve en veilige schoolcultuur
vanuit hoge verwachtingen van de leerkrachten, en bevorderen
daarbij een professionele kwaliteitscultuur waarin voortdurende
groei, samenwerking en reflectie centraal staan.
Lees hier meer over op pagina 54.
Benut de kracht van het team
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Aanbevelingen samengevat
Meer dan vijftig jaar aan onderzoek toont aan dat leerkrachten verschillende verwach-
tingen hebben van hun leerlingen. Deze verwachtingen zijn vaak, geheel of gedeeltelijk,
gebaseerd op de achtergrond van de leerling en eerdere leerprestaties. Deze verwachtin-
gen beïnvloeden het pedagogisch en didactisch handelen van de leerkracht, wat op zijn
beurt de kwaliteit van het leren en de ontwikkeling van leerlingen beïnvloedt. In deze inlei-
ding bespreken we de kern van het wetenschappelijk onderzoek naar leerkrachtverwach-
tingen en de impact hiervan op zowel het gedrag van leerkrachten als de leerresultaten
van leerlingen.
Zichzelf waarmakende
verwachtingen
Als leerkracht maak je voortdurend keuzes
over leerdoelen, leeractiviteiten en groepe-
ringsvormen. Deze beslissingen baseer je
gedeeltelijk op je verwachtingen van indivi
duele leerlingen en de groep als geheel.
Deze verwachtingen zijn gebaseerd op
diverse gegevens en ideeën over de leerlin-
gen. Soms zijn ze goed onderbouwd, maar
soms ook niet.
Leerkrachtverwachtingen zijn een sterke
voorspeller van het gedrag van leerkrachten
en hebben daardoor invloed op de ontwik-
keling van leerlingen. Verwachtingen sturen
het bewust handelen van leerkrachten, bij-
voorbeeld bij differentiatie, maar ze beïn-
vloeden ook gedrag dat onbewust en impli-
ciet is, zoals non-verbale communicatie.
Al meer dan vijftig jaar wordt onderzoek ge-
daan naar leerkrachtverwachtingen, sinds
Rosenthal en Jacobson in 1968 hun studie
‘Pygmalion in the Classroom’ publiceerden.
Zij toonden als eersten aan dat leerkracht-
verwachtingen een bepalend en zelfver-
sterkend effect kunnen hebben op leerling-
prestaties. In hun onderzoek lieten zij aan
het begin van het schooljaar alle leerlingen
een intelligentietest afleggen die zoge-
naamd hun toekomstige ontwikkeling kon
voorspellen. De onderzoekers selecteerden
vervolgens willekeurig een aantal leerlin-
gen en vertelden de leerkrachten dat deze
leerlingen zich buitengewoon goed zouden
ontwikkelen. Aan het einde van het jaar ble-
ken deze leerlingen in verschillende klassen
hogere prestaties te behalen dan de leer-
lingen over wie niets was gezegd. Hoewel
de studie veel kritiek kreeg in verband met
methodologische en ethische aspecten,
was dit het eerste en voorzichtige bewijs
dat de verwachtingen van leerkrachten de
prestaties van leerlingen kunnen beïnvloe-
den. Hierna zijn voorspellingen die zichzelf
waarmaken (self-fulfilling prophecy) en ef-
fecten van verwachtingen veel onderzocht.
Een studie van Thomas Good biedt een
uitgebreid overzicht van onderzoek naar
de verwachtingen van leerkrachten en de
effectiviteit van het lesgeven99. Onderzoek
laat zien dat de effecten positief, maar ook
negatief kunnen zijn. Lage verwachtingen
kunnen negatieve effecten hebben op de
ontwikkeling van de leerling.
Inleiding
10
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Inleiding
In deze leidraad bieden we de meest
relevante inzichten uit wetenschappelijk
onderzoek in het kader van leerkrachtver-
wachtingen. We vertalen deze inzichten
vervolgens naar praktische aanbevelingen
en bij elke aanbeveling formuleren we sug-
gesties voor activiteiten die je als leerkracht
kunnen helpen je bewust te worden van je
verwachtingen en om (nog meer) vanuit
hoge verwachtingen van alle leerlingen te
handelen. Het doel van deze leidraad is om
bij te dragen aan gelijke kansen voor alle
leerlingen door de positieve effecten van
hoge verwachtingen te bevorderen en de
negatieve effecten van lage verwachtingen
te verminderen of te vermijden.
Hoge en lage verwachtingen
Soms zijn verwachtingen duidelijk waar-
neembaar, en dit kan zowel verbaal als
non-verbaal zijn. Denk maar aan de uit-
spraak ‘die leerlingen kunnen eigenlijk
niets’. Echter, verwachtingen zijn niet
altijd direct waarneembaar en daardoor niet
gemakkelijk te onderzoeken. Om inzicht te
krijgen in dergelijke verwachtingen, moe-
ten we leerkrachten hierover bevragen,
hoewel zij vaak geen duidelijk beeld hebben
van hun eigen verwachtingen. Daarnaast
kunnen observaties van leraren ook inzicht
geven in hun verwachtingen die zich soms
ook uiten als onbewuste gedragingen.
In veel onderzoeken worden leerkrachtver
wachtingen gedefinieerd als:
Deze definitie hanteren wij ook in deze
leidraad. Niettegenstaande de cognitieve
ontwikkeling van leerlingen vaak centraal
staat, zijn verwachtingen (hoog of laag)
evenzeer van belang bij de ontwikkeling
van bijvoorbeeld praktische, technische
en artistieke vaardigheden en ook gedrag.
Waar mogelijk worden verder de effecten
van verwachtingen op de psychosociale
ontwikkeling beschreven.
Het uitgangspunt van deze leidraad is de
wetenschappelijk
onderbouwde
stelling
dat lage verwachtingen kunnen leiden tot
lagere prestaties van leerlingen en hoge
verwachtingen tot hogere prestaties. Maar
wat verstaan we precies onder lage of hoge
verwachtingen?
"De inschatting van de leerkracht
over het toekomstige schoolsucces
en/of de schoolse capaciteiten van
een individuele leerling, gebaseerd
op kennis over de huidige prestaties
en het gedrag van de leerling."
11
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Inleiding
In de wetenschap worden verschillende
definities en methoden gebruikt om ver-
wachtingen in kaart te brengen (zie kader
'Hoe worden verwachtingen onderzocht?').
Over het algemeen bedoelen we met een
lage verwachting dat de verwachting van
de toekomstige prestaties van een leerling
lager is dan gerechtvaardigd op basis van
objectieve gegevens over de prestaties of
het niveau van de leerling. Een lage ver-
wachting gaat gepaard met het idee dat een
leerling zich niet veel verder kan ontwik-
kelen. Een hoge verwachting daarentegen
staat voor de overtuiging dat een leerling
beter kan (leren) presteren dan nu het geval
is. Een hoge verwachting betekent dus niet
per se dat elke leerling hoge cijfers moet
halen of moet overladen worden met werk
en huistaken, maar vooral dat een leerling
kan groeien en zich verder op verschillende
vlakken kan ontwikkelen zoals op cognitief,
praktisch, artistiek of technisch vlak.
Leerkrachten met hoge verwachtingen
stellen uitdagende leerdoelen; bij lage
verwachtingen stellen leerkrachten eerder
beperkte leerdoelen. Of zoals Voerman en
Faber stellen100: Hoge verwachtingen gaan
niet over de lat hoog leggen of hoge eisen
stellen omdat verwachtingen dan direct
verwijzen naar het eindresultaat zoals een
hoog cijfer op een toets of een examen.
Hoge verwachtingen gaan niet over het
eindresultaat, maar over de weg naar het
resultaat toe. Met andere woorden wat
leraren doen om ervoor te zorgen dat hun
leerlingen dat resultaat behalen.
“Hoge verwachtingen gaan
niet over het eindresultaat,
maar over de weg naar het
resultaat toe.”
12
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Inleiding
In wetenschappelijk onderzoek worden
verwachtingen op verschillende manie
ren onderzocht. Zo wordt er bijvoor-
beeld gekeken naar absolute versus
relatieve verwachtingen, en naar korte-
en langetermijnverwachtingen.
Absolute en relatieve
verwachtingen: Bij absolute
verwachtingen kijken onderzoekers
naar de verwachte leerprestaties op
zich. Dit kan bijvoorbeeld de voor-
spelling zijn van een cijfer dat een
leerling op een toekomstige toets
zal halen, of een inschatting van
een 'laag' of 'hoog' schooladvies.
Leerkrachten hebben soms hogere
absolute verwachtingen (zoals
hoge cijfers of een hoog advies)
voor bepaalde leerlingen dan
voor anderen.
Korte termijn of lange termijn:
Sommige onderzoekers richten
zich op verwachtingen op korte
termijn, zoals 'welk cijfer haalt
deze leerling op de komende toets',
terwijl anderen kijken naar de lange
termijn zoals ‘haalt deze leerling
zijn diploma'. Er zijn ook onder
zoeken die combinaties van korte-
en langetermijnverwachtingen
gebruiken. Vaak is het in onderzoek
niet duidelijk op welke termijn de
verwachtingen betrekking hebben.
Data-gebaseerd of niet?
Ander onderzoek gaat na in hoe
verre leerkrachten bij het nemen
van beslissingen over de studie-
voortgang van leerlingen uitgaan
van data of concrete gegevens
(zoals toetsen, proeven, enzovoort)
in plaats van subjectieve waar
nemingen. Deze beslissingen
zijn vaak bepalend voor de
verwachtingen die leerkrachten
naar hun leerlingen uitspreken en
laten zien3.
Accuraatheid van verwachtingen:
Het is in onderzoek vaak lastig
vast te stellen hoe accuraat de ver-
wachtingen van leerkrachten zijn
en hoe vaak deze onterecht laag
of hoog zijn. Leerkrachten kunnen
hun gedrag aanpassen op basis
van hun verwachtingen, wat deze
verwachtingen kan bevestigen.
Onderzoekers schatten dat leer-
krachten in 5-10% van de gevallen
te lage verwachtingen hebben.1 Dit
komt vooral voor bij leerlingen uit
gestigmatiseerde groepen, zoals
leerlingen met een niet-westerse
migratieachtergrond of met een
diagnose van leer- of
gedragsproblemen.2
Hoe worden verwachtingen onderzocht?
13
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Inleiding
Relaties tussen verwachtingen
en leerprestaties
Het conceptuele model in Figuur 1 illustreert
het proces van het vormen van verwach-
tingen, het communiceren van deze ver-
wachtingen, en de effecten ervan op de
ontwikkeling van leerlingen. Het model is
een feedbacklusmodel. Dit wil zeggen dat
leerlingen die minder goed presteren, door
leerkrachten vaak lager ingeschat worden,
wat de verwachtingen bevestigt en de com-
municatie beïnvloedt. Bij de overgang naar
het volgende leerjaar vormt de informatie
over de prestaties en observaties van de
vorige leerkracht de basis voor de nieuwe
leerkracht. Hierdoor kunnen lage ver-
wachtingen jarenlang voortduren en zich
opstapelen. De in het model weergegeven
relaties zijn stuk voor stuk onderbouwd door
wetenschappelijk onderzoek, in Figuur 1
verbinden we de factoren met elkaar.
Dit hoofdstuk biedt een beknopte uitleg
van het model, terwijl verdere toelichting te
vinden is in de aanbevelingen.
Figuur 1. Conceptueel model van leerkrachtverwachtingen.
Vorming van verwachtingen
Het model begint bij de vorming van ver-
wachtingen. Verwachtingen worden grof-
weg beïnvloed door:
1
kenmerken van de leerling
2 kenmerken van de leerkracht
3 kenmerken van de klas en de school
De leerling: De voornaamste bron voor
leerkrachten om hun verwachtingen
te vormen, zijn eerdere leerprestaties
van leerlingen. Daarnaast spelen ook de
motivatie en inzet van de leerling een
rol, samen met achtergrondkenmerken
zoals de sociaal-economische status
van het gezin, etniciteit en gender van
de leerling. Diagnostische labels,
Vorming van
verwachtingen
Effecten van
verwachtingen
Communicatie van
verwachtingen
Leerkracht
verwachtingen
Leerkracht-
leerling-
interacties
Sociaal-psycho
logische effecten
Leerprestaties
Kenmerken
van de leerling
Kenmerken van
de leerkracht
Kenmerken van
klas en school
Leerling-
leerling-
interacties
14
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Inleiding
zoals specifieke leer- en gedrags
problemen, dragen eveneens bij aan de
verwachtingsvorming.
De leerkracht: Vooroordelen en stereo
tiepe beelden over sociale groepen
hebben een aanzienlijke invloed op
hoe leerkrachten verwachtingen
vormen ten opzichte van leerlingen
die tot deze groepen behoren.
Leerkrachten verschillen in de mate
waarin ze vooroordelen hebben en in
hoeverre deze hun gedrag beïnvloeden.
Daarnaast spelen het geloof in eigen
capaciteiten (self-efficacy) om
leerlingen te laten groeien en de
overtuiging in de ontwikkelings
mogelijkheden van alle leerlingen
(mindset) een rol bij de vorming van
verwachtingen.
De klas en de school: Wetenschappelijk
onderzoek biedt nog geen eenduidig
beeld van de invloed van de klas.
Sommige studies suggereren dat de
verwachtingen voor een leerling hoger
zijn wanneer klasgenoten beter
presteren, terwijl andere studies het
tegenovergestelde laten zien. Wat
betreft de invloed van de school geldt
dat de schoolcultuur van belang is. Het
maakt immers uit hoe het team spreekt
over leerlingen en hoe het tot een
beslissing komt over die leerling.
De drie kenmerken, leerling, leerkracht,
en klas en school, werken we verder uit in
Aanbeveling 1 (‘Wees je bewust van je ver
wachtingen van leerlingen’).
Communicatie van verwachtingen
Zodra verwachtingen zijn gevormd, vindt de
communicatie van deze verwachtingen naar
de leerlingen plaats. De leerkracht communi
ceert verwachtingen op verschillende ma-
nieren tijdens interacties met leerlingen.
Dit gebeurt soms door bewust en verbaal
handelen (bijvoorbeeld, door te differentiëren
op taakniveau), maar vooral door onbewust en
non-verbaal gedrag (bijvoorbeeld, komen alle
leerlingen even vaak aan de beurt tijdens een
onderwijsleergesprek? Krijgen alle leerlingen
even veel denktijd?, enzovoort). Het gaat
hierbij om gedrag dat verschilt per leerling op
basis van de verwachtingen die de leerkracht
heeft. In Aanbeveling 2 ('Wees je bewust van de
manieren waarop je verwachtingen naar
leerlingen communiceert') wordt dit aspect
van
communicatie
van
verwachtingen
verder uitgewerkt.
Ook leerlingen kunnen naar andere leer
lingen toe hoge of lage verwachtingen
communiceren. Zo gaf onderzoeker Eder
aan dat succesvolle leerlingen vaak minder
succesvolle leerlingen onderbraken tijdens
een leesgroepsinstructie, terwijl de minder
goed presterende leerlingen dit niet deden
bij hun goed presterende leeftijdsgenoten4.
Effecten van verwachtingen
Verwachtingen hebben op verschillende
manieren effect op de ontwikkeling van
leerlingen. Het meest beschreven zijn effec-
ten op rekenen en begrijpend lezen. Deze
effecten ontstaan doordat leerlingen meer
of minder leerkansen krijgen en ook door
de manier waarop de leerkracht de leerling
benadert. De manier waarop een leerkracht
een leerling benadert, kan het zelfbeeld en
de leermotivatie beïnvloeden, zogenaamde
sociaal-psychologische effecten. Zie het
kader ‘Effecten van verwachtingen’ voor
meer informatie over de effecten op het
leren van leerlingen en op hun gedrag en
sociaal-psychologische ontwikkeling.
15
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Inleiding
Verwachtingen doorlopen een lange,
complexe en circulaire keten: Ze beginnen
in het hoofd van de leerkracht, waar
ze worden gevormd en worden via ver-
schillende communicatiekanalen over-
gebracht naar de leerling, wat uiteinde-
lijk invloed heeft op hun leerprestaties.
Effecten op leren
Het is overtuigend aangetoond dat de
verwachtingen van leerkrachten invloed
hebben op de leerprestaties van leerlin-
gen. Onderzoekers zijn het echter niet
volledig eens over de omvang van deze
effecten. In verschillende reviewstudies
variëren de bevindingen van zeer
beperkt1,33 tot sterk5,6,7. Deze variatie
komt voornamelijk door de verschillende
onderzoeksmethoden en de uiteen
lopende definities van verwachtingen
die worden gehanteerd.
Effect op gedrag en
sociaal-psychologische
kenmerken
Over de invloed van verwachtingen op
het gedrag en de sociaal-psychologi-
sche ontwikkeling van leerlingen is nog
niet veel bekend. Er zijn aanwijzingen
dat leerlingen de verwachtingen van
hun leerkrachten overnemen en dat dit
hun zelfbeeld beïnvloedt8,9. In klassen
waar leerkrachten hoge verwachtingen
hebben van alle leerlingen, ontwikkelen
de leerlingen gedurende het schooljaar
een positiever zelfbeeld. In klassen waar
dit niet het geval is, neemt het gemid-
delde zelfbeeld juist af10. Daarnaast zijn
er aanwijzingen dat de verwachtingen
van leerkrachten invloed hebben op de
betrokkenheid en taakgerichtheid van
leerlingen.
Effecten van
verwachtingen
16
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Inleiding
Handelen vanuit hoge verwachtingen
Hoe kun je als leerkracht het effect van lage
verwachtingen beperken? In Aanbeveling 3
tot en met 5 worden verschillende methoden
besproken om de impact van lage verwach-
tingen te verminderen. Deze methoden zijn
gebaseerd op kleinschalig onderzoek naar
leerkrachten die hoge verwachtingen heb-
ben van al hun leerlingen. Omdat er slechts
beperkte literatuur beschikbaar is over
leerkrachtverwachtingen in de Vlaamse
onderwijscontext, is internationale lite-
ratuur gebruikt, evenals onderzoek naar
algemene kenmerken van effectieve leer-
krachten, zoals het werken met heldere
leerdoelen, feedback en een positief klas-
klimaat.
De bevindingen uit dit onderzoek bieden
veel handvatten om onderwijs aan te bie-
den vanuit hoge verwachtingen. Daarom
worden deze werkwijzen beschreven in drie
aparte aanbevelingen:
Aanbeveling 3 ('Groepeer flexibel'), Aan-
beveling 4 ('Stel duidelijke leerdoelen') en
Aanbeveling 5 ('Bevorder een positief klas
klimaat').
We sluiten af met Aanbeveling 6 (‘Benut
de kracht van het team’) die gaat over het
werken vanuit een onderzoekende houding
in een positieve schoolcultuur. Hierbij is
collective efficacy een belangrijk begrip.
Het verwijst naar het geloof van een team
in de kracht van de school als geheel om
een positief effect te hebben op de ontwik-
keling van elke leerling. De aanbevelingen
worden verder ondersteund met concrete
activiteiten, zoals checklists, tools en sug-
gesties voor werkvormen die individueel of
samen met het schoolteam kunnen worden
uitgevoerd. Je vindt deze via leerpunt.be/
leidraden/hoge-verwachtingen.
17
Leidraad Onderwijs vanuit hoge verwachtingen Inleiding
Aanbeveling 1
Wees je
bewust van je
verwachtingen
van leerlingen
1.1 Kenmerken van leerlingen
De verwachtingen ten aanzien van kinderen van hoog-
opgeleide ouders zijn vaak hoog. Daarentegen worden
andere groepen leerlingen vaak geconfronteerd met
lagere verwachtingen1, 11, 12:
leerlingen uit kansengroepen;
leerlingen met leerproblemen, vooral als de leer-
ling een diagnostisch label heeft;
leerlingen met een migratieachtergrond;
meisjes op het gebied van rekenen/wiskunde;
jongens op het gebied van taalvaardigheid en
algemene leerprestaties.
Naast de invloed van de groep waartoe leerlingen
behoren, is er veel onderzoek gedaan naar individuele
kenmerken van leerlingen die de verwachtingen van
leerkrachten kunnen beïnvloeden. Uit deze onder
Elke leerkracht heeft bepaalde verwachtingen van
zijn of haar leerlingen. Deze verwachtingen beïn-
vloeden zowel het didactische als het pedagogische
handelen van leerkrachten, wat op zijn beurt de
ontwikkeling van leerlingen beïnvloedt. Maar hoe
komen deze verwachtingen tot stand? We zullen de
voornaamste bronnen van verwachtingsvorming be-
spreken: kenmerken van de leerling, kenmerken van
de leerkracht, en kenmerken van de klas en de school.
18
Aanbeveling 1 Wees je bewust van je verwachtingen van leerlingen
zoeken blijkt dat uiterlijke kenmerken,
namen en ervaringen met broers of zussen
eerder een beperkte invloed hebben op de
vorming van verwachtingen. Ook taalge-
bruik, persoonlijkheid en sociale vaardig-
heden van leerlingen blijken weinig impact
te hebben.
Wat wel een grote invloed heeft, zijn de
eerdere of huidige leerprestaties van leer-
lingen12,1. Objectieve gegevens over deze
leerprestaties en de ontwikkeling van
leerlingen vormen dan ook de beste basis
voor het stellen van verwachtingen. Echter,
leerkrachten moeten ook kritisch naar deze
gegevens kijken en openstaan voor nieuwe
ontwikkelingen. Het is namelijk bekend
dat de huidige prestaties van leerlingen al
beïnvloed kunnen zijn door eerdere ver-
wachtingen. Deze verwachtingen kunnen
afkomstig zijn van collega's uit voorgaande
leerjaren of van de leerkracht zelf, op basis
van eerdere observaties binnen hetzelfde
schooljaar.
In het basisonderwijs worden leerlingen
soms al voor de start van het schooljaar
ingedeeld in niveaugroepen, gebaseerd op
hun prestaties van het voorgaande school-
jaar. Hoewel dit logisch kan lijken om een
doorlopende ontwikkelingslijn te waarbor-
gen, is het belangrijk te beseffen dat eer-
dere prestaties mogelijk beïnvloed zijn door
eerdere verwachtingen13,14,15.
In Aanbeveling 3 ('Groepeer flexibel') wordt
hier verder op ingegaan.
Een vergelijkbare valkuil geldt voor het
zelfvertrouwen, de motivatie en de betrok-
kenheid van leerlingen. Net als leerpresta-
ties kunnen deze aspecten beïnvloed zijn
door eerdere ervaringen en verwachtingen.
Daarom is het aan te raden om zowel het
huidige presteren als het huidige gedrag
van leerlingen niet als een vaststaand ge-
geven te beschouwen.
1.2 Kenmerken van
leerkrachten
De relatie tussen leerkrachtverwachtingen
en de kenmerken van leerlingen is veruit
het meest onderzocht. Daarnaast is er ook
onderzoek gedaan naar welke eigenschap-
pen van leerkrachten zelf, van invloed zijn
op hun verwachtingsvorming. Drie leer-
krachtkenmerken die bij de vorming van
verwachtingen een rol kunnen spelen zijn:
de mate waarin de leerkracht denkt
vanuit stereotiepe beelden of
vooroordelen;
de self-efficacy van de leerkracht;
de mindset van de leerkracht.
Stereotypering en vooroordelen
Stereotiepe beelden zijn (onbewuste) op-
vattingen of ideeën over mensen die tot een
bepaalde groep behoren, zoals mensen met
een niet-westerse migratieachtergrond.
Deze kenmerken worden vaak automatisch
toegeschreven aan individuen binnen die
groep. Mensen verschillen in de mate waar-
in zij stereotiepe beelden hebben, in hoe
negatief deze beelden zijn en in hun geloof
dat deze beelden waar zijn. Daardoor varië-
ren de effecten van stereotiepe beelden op
verwachtingen. Sterke stereotiepe beelden
worden vooroordelen genoemd en zowel
negatieve als positieve stereotiepe beelden
kunnen tot vooroordelen leiden.
19
Aanbeveling 1 Wees je bewust van je verwachtingen van leerlingen
Negatieve vooroordelen leiden tot lagere
verwachtingen van leerlingen dan op basis
van objectieve prestaties gerechtvaardigd
is. Deze lagere verwachtingen hebben ver-
volgens negatieve effecten op de leerlingen.
Er zijn talloze voorbeelden uit onderzoek die
dit aantonen16. Zo blijkt bijvoorbeeld dat
een negatieve houding over de etnische
afkomst van leerlingen en het taalgebruik
van de leerlingen samenhangt met lagere
verwachtingen en gelijkgesteld wordt aan
taalachterstand17.
Niet alle leerkrachten laten zich even sterk
leiden door stereotiepe beelden18. In klassen
van leerkrachten met een positievere hou-
ding zijn de verschillen tussen de prestaties
van leerlingen met en zonder migratie-
achtergrond aanzienlijk kleiner. Hetzelfde
effect zien we bij vooroordelen over leer-
stoornissen: leerlingen met dyslexie halen
betere spellingscores als de leerkracht een
positieve houding heeft ten opzichte van
dyslexie19.
Self-efficacy
De verwachtingsvorming van leerkrachten
wordt ook beïnvloed door de mate waarin
zij vertrouwen hebben in de effectiviteit
van hun eigen lesgeven, oftewel hun self-
efficacy12. Dit betekent het geloof in de
eigen capaciteiten om een verschil te
kunnen maken voor leerlingen. Drie factoren
bepalen de self-efficacy van leerkrachten:
het geloof in hun vermogen om
leerlingen te ondersteunen op het
gebied van leren en gedrag;
het geloof in de eigen invloed op de
leeruitkomsten van specifieke
leerlingen;
het geloof in de persoonlijke verant-
woordelijkheid voor zowel positieve als
negatieve uitkomsten van leerlingen.
Deze factoren beïnvloeden de manier waar-
op leerkrachten lesgeven en differentiëren,
en daarmee ook de kansen die zij hun leer-
lingen bieden om te leren.
Leerkrachten met een hoge mate van
self-efficacy hebben doorgaans hogere ver-
wachtingen van hun leerlingen en blijven
langer doorzetten totdat ze succes boeken
met een bepaalde aanpak20. De positieve
verwachtingen die ze van zichzelf hebben,
leiden tot meer inspanningen om leerlingen
verder te helpen. Dit leidt tot meer positieve
resultaten en succeservaringen, wat op zijn
beurt weer bijdraagt aan het zelfvertrouwen
van zowel de leerkracht als de leerling. Een
lage mate van self-efficacy daarentegen,
motiveert minder tot inzet om het leren van
leerlingen te bevorderen. Leerkrachten rich-
ten zich dan vaker op de leerlingen van wie
de verwachtingen hoog zijn, omdat ze zich
bij deze leerlingen meer succesvol voelen21.
20
Aanbeveling 1 Wees je bewust van je verwachtingen van leerlingen
Mindset
Leerkrachten moeten niet alleen vertrou-
wen hebben in eigen kunnen, maar ook
in het vermogen van leerlingen om zich te
ontwikkelen. De derde factor die van invloed
is op de verwachtingsvorming is daarom
het idee dat leerkrachten hebben over de
ontwikkelcapaciteiten van leerlingen, ofwel
hun mindset.
Het idee dat iemands ontwikkelcapacitei-
ten of intelligentie een vaststaand gegeven
is, noemen we een ‘fixed mindset’. Het idee
dat iemand zijn capaciteiten verder kan
ontwikkelen, noemen we een ‘growth mind
set’ of flexibele mindset. De mindsettheorie
is oorspronkelijk gericht op de beelden die
leerlingen zelf hebben over hun intelligen-
tie en gaat uit van het idee dat geloof in de
eigen ontwikkelcapaciteiten leidt tot meer
volharding en effectievere leerstrategieën
en daardoor tot hogere leerprestaties22, 23, 24,
25.
De resultaten van onderzoek naar de relatie
tussen de mindset en leerprestaties van
leerlingen zijn echter niet eenduidig. Dit
komt doordat in verschillende onderzoeken
verschillende instrumenten en interventies
gebruikt worden25, 26.
De theorie over de relatie tussen mindset en
handelen wordt ook toegepast op de mindset
van leerkrachten in relatie tot hun beeld van
- en interacties met - leerlingen19. Zo laat
een onderzoek27 onder leerlingen met spe-
cifieke leerbehoeften zien dat leerkrachten
met een fixed mindset minder interacties
hadden met leerlingen met specifieke
leerbehoeften dan met andere leerlingen.
De interacties die ze hadden, gingen veel
minder vaak over de leerstof. Leerkrach-
ten met een growth mindset hadden juist
meer en langere interacties met de leer-
lingen met specifieke leerbehoeften en de
interacties waren inhoudelijk van aard. De
verklaring hiervoor is dat leerkrachten die
geloven dat de capaciteiten van leerlingen
al min of meer vastliggen bij de geboorte,
hun eigen invloed om bepaalde leerlingen
verder te kunnen helpen lager inschatten.
Omgekeerd, wanneer leraren geloven dat
iedere leerling zich kan ontwikkelen, heeft
dit hogere verwachtingen tot gevolg. Deze
mindset kan vervolgens het handelen van
leerkrachten beïnvloeden en daarmee de
kansen die zij de leerlingen bieden om te
leren. Inzet en volharding om leerlingen iets
te leren nemen immers eerder af wanneer je
er eigenlijk niet echt in gelooft dat leerlin-
gen uiteindelijk iets kunnen of begrijpen28 29.
Belangrijk nog te vermelden is dat hoge
verwachtingen zowel vanuit een fixed als
een growth mindset kunnen komen. Bij een
fixed mindset gaan hoge verwachtingen
uit van een vast beeld van capaciteiten,
waarbij leerlingen druk ervaren om aan een
standaard te voldoen zonder aandacht voor
groei. Bij een growth mindset worden hoge
verwachtingen gekoppeld aan inspanning
en doorzettingsvermogen, waarbij uitda-
gingen en fouten als leermogelijkheden
worden gezien. Dit onderscheid is belang-
rijk omdat alleen een growth mindset de
motivatie en het leerproces echt bevordert.
21
Aanbeveling 1 Wees je bewust van je verwachtingen van leerlingen